“10 цаг унтсан ч ядарч, дарагдсан” …энгийн ядаргаа биш байж мэдэх үү?

 Энэ жил ахлах сургуулийн 3-р ангид орсон Жин У хичээл эхлэхийн өмнө их санаа зовж байна. Одооноос хичээлдээ илүү анхаарах ёстой атал ердийн үедээ хэт их унтдаг учраас юм. 10 гаруй цаг унтсан ч хичээл дээр толгой сэгсрэн нойрмоглодог, өдрөөр унтаад босоход ч сэргэг байдаггүй. Өдөржингөө нойрмог, бүрхэг мэдрэмжтэй байдаг. «Нойр бол хамгийн сайн эм» гэж хэлдэг байсан эцэг эх нь ч одоо санаа зовж эхэлснээ хэлээд Жин Уг дагуулан эмнэлэгт иржээ. Гэтэл эмнэлэгт Жин У нойрны эмгэгийн нэг болох «гиперсомни» буюу хэт нойрмоглол гэсэн онош авсан байна.

Өсвөр насныханд ‘гиперсомни’ нэмэгдэж байна
Нойрны эмгэг бол нийт хүн амын 20 орчим хувь нь тохиолддог түгээмэл өвчин юм. Ялангуяа стресс, цахим хэрэгслийн хэрэглээ нэмэгдэж буй орчин үеийн нийгэмд нойрны эмгэгтэй хүн улам олширч байна. Нойрны эмгэгт унтаж чаддаггүй нойргүйдэл, унтах үед амьсгал зогсох буюу багасах нойрны апноэ, хэт их унтдаг гиперсомни зэрэг багтдаг.

Ялангуяа Жин У шиг хэт нойрмоглол (гиперсомни)-той өвчтөн олширч байна. Эрүүл мэндийн даатгалын хяналт үнэлгээний хүрээлэнгийн статистикаар хэт нойрмоглолтой өвчтөний тоо 2022 онд анх удаа 2000-аад давсан бөгөөд 2024 онд 2583 хүртэл нэмэгджээ. Анхаарууштай зүйл нь 10 наснаас 20 нас хүртэлх өсвөр үеийнхэн болон залуучуудын дунд хэт нойрмоглолын онош тавиулах тохиолдол их байгаа явдал юм.

Их унтах нь хүсэл зоригийн асуудал биш байж болно
Гиперсомни нь идиопатик гиперсомни болон нарколепси гэж хуваагддаг. Идиопатик гиперсомнитой хүн өдөржин нойрмоглох бөгөөд 10-аас дээш цаг унтаад, өдрөөр нойрсоод ч сэргэг болдоггүй. Өглөө өөрөө сэрэх нь маш удаан, хэцүү байдаг. Ийм шинж тэмдэг хэдэн сараар үргэлжилбэл гиперсомниос сэжиглэх хэрэгтэй.

Гэгээн Петрийн эмнэлгийн мэдрэлийн тасгийн эмч Хон Сын Бон “Идиопатик гиперсомнийг хувь хүний хүсэл зоригийн асуудал буюу залхуугийн улмаас гэж андуурахад амархан” гэж хэлээд “Энэ өвчнийг орхивол нойрмоглох, хоцрох, төвлөрөл буурах зэргээр сурлагад нөлөөлж болзошгүй тул анхаарах хэрэгтэй” гэж зөвлөсөн.

Нарколепси гэдэг нь ярилцаж байхад, хоол идэж байхад буюу өдөр тутмын амьдралын дунд гэнэт «тас» унтчихдаг өвчин юм. Идиопатик гиперсомниэс ялгаатай нь өдрийн нойр авбал сэргэг болдог. «Хий үзэгдэлд дарагдлаа» гэж ярьдаг нойрны саажилт бас түгээмэл тохиолддог. Нарколепсийг өдрийн нойрмоглол (өдөр хэвийн бусаар нойрмоглох) болон катаплекси (инээх, уурлах зэрэг сэтгэл хөдлөлийн өдөөлтийн үед бие сулрах) хоёулаа илэрдэг 1-р хэлбэрийн нарколепси, зөвхөн өдрийн нойрмоглол илэрдэг 2-р хэлбэрийн нарколепси гэж хувааж болно.

Идиопати гиперсомнийн шалтгаан тодорхой тогтоогдоогүй байна. Удамшил, аутоиммун эмгэг зэрэг холбоотой гэж мэдээлэгдсэн төдий. Харин нарколепси нь биеийг сэрүүн байлгахад түлхэц үзүүлдэг ‘гипокретин’ хэмээх мэдрэлийн дааврын дутагдалтай холбоотойгоор үүсдэг гэж мэдэгддэг.

Гиперсомни, оношилгоо нь?
Хэт нойрмоглолыг шөнийн полисомнографи болон нойрны далд хугацааны олон удаагийн шинжилгээгээр оношилдог. Эдгээр шинжилгээг бодитоор унтаж байх үед хийдэг тул 1 хоног 2 өдөр орчим хугацаа шаардагдана. Шөнийн полисомнографиар нойрны апноэ зэрэг өдрийн нойрмоглол үүсгэдэг бусад нойрны эмгэг байгаа эсэхийг шалгана. Дараа нь нойрны далд хугацааны олон удаагийн шинжилгээг маргааш өдөр нь хийж, нойрны дундаж далд хугацаа (унтах хүртэл зарцуулагдах хугацаа) болон REM нойрны далд хугацаа (унтсаны дараа REM нойр эхлэх хүртэлх хугацаа)-г хэмждэг.

Хэт нойрмоглолын онош тавигдвал эмчилгээ шаардлагатай. Мэдрэлийн дамжуулагч бодисыг идэвхжүүлж, өдрийн турш нойрмоглохгүй сэрүүн байдлыг хадгалдаг эмээр эхлээд эмчилнэ. Үүн дээр зөв нойр, дасгал хөдөлгөөн, эрүүл хоолны дэглэм, тогтмол өдрийн богино нойр зэрэг амьдралын хэв маяг, зан үйлийн засал эмчилгээг хийдэг.

Гүн нойрсоход туслах амьдралын зуршлыг баримтлах
Заавал гиперсомни биш байсан ч сайн унтахын тулд өдөр тутмын зөв дадал хэвшилтэй байх нь зүйтэй. Юуны өмнө тогтмол цагт унтаж сэрж, нойрны хэмнэлээ хадгалах хэрэгтэй. Мөн унтахаас дор хаяж 1 цагийн өмнөөс бүдэг шөнийн гэрэл асаах зэргээр унтлагын орчноо харанхуй болгож, бие махбодоо нойронд урьдчилан бэлдэх нь зохистой. 30 минутын өмнөөс цахим төхөөрөмж ашиглахаас аль болох татгалзана. Оронд нь суналтын дасгал, бясалгал, ном унших зэрэг тайвшруулах үйл ажиллагаа нойронд тустай.

Өдрийн нойрыг 15 минутын дотор богино унтаж, оройн үдээс хойших нойрноос зайлсхийнэ. Кофейнтэй ундаагаа багасгах, стрессээ тайлах эрүүл хобби бий болгох, өдрийн цагаар дасгал хийх зэргээр хөдөлгөөнөө нэмэгдүүлбэл сайн унтахад тусална.